Jataa Mani Text with commentary (జటా మణిః సవ్యాఖ్యా)

Below is the text of jaṭā maṇi with commentary in Telugu script that has typewritten using Sri. Venkatesh’s excellent BhashaIME tool (https://sites.google.com/site/bhashaime/).

jaṭā maṇi is a lakṣaṇa grantha of the taittirīya śākha of kr̥ṣṇa yajurveda.

 


————-

శ్రీః

అథ జటామణిర్నామ లక్షణమ్

జ్ఞానానన్దమయం దేవం నిర్మలస్ఫటికాకృతిమ్

అధారం సర్వవిద్యానాం హయగ్రీవ ముపాస్మహే ||

మూలమ్||

ప్రాతిశాఖ్యాది శాస్త్రజ్ఞ స్సర్వశిక్షా విశారదః | సూక్ష్మబుద్ధిస్సమర్థోయస్సజటాం వక్తుమహర్తి || ౧ ||

 వ్యాఖ్యానమ్||

నను జటాధ్యయనాధికారీ క ఇత్యుక్తే ఉచ్యతే ప్రాతిశాఖ్యాదీత్యనేన –  ప్రాతిశాఖ్యాది శాస్త్రజ్ఞః‍ఆది శబ్దే న *‍నవశిక్షా పారీణః |‍సర్వశాస్త్ర విశారదః‍వ్యాకరణాది వేదాఙ్గ విజ్ఞానవానిత్యర్థః |‍సూక్ష్మబుద్ధిః| ‍సమర్థః ఉచ్చారణ సమర్థః సభాకమ్పాది రహితశ్చయః సజటాం వక్తుమహర్తి జటాపాఠీ భవితు మహర్తి ||‍౧ ||

మూలమ్||

జటాంహిత్వా విచిత్రార్థామనులోమాదికం వదన్|| ‍సవై నరకమాప్నోతి స్వరవర్ణాదిలోపివత్ || ౨ ||

తస్యాః ప్రమాణం ప్రథమే ప్రాతిశాఖ్యే ప్రపాఠకే|‍ రేఫాదేశేఽపిశబ్దాచ్చ నధామే త్యార్ష శబ్దతః || ౩ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

నను శ్రౌతస్మార్తేషు సంహితాయా ఏవ ఉపయోగిత్వాత్ సంహితై వాధ్యేతవ్యా| ‍పదాధ్యయనాభావే సంహితావసాన జ్ఞానాభావాత్ ప్రాతిశాఖ్యే “అథాదావుత్తరేవిభాగే”‍(ప్రా ౧-౩-౧)‍ఇతి పదంప్రతి లక్షణస్య విద్యమానత్వాచ్చ పదమప్యధ్యేతవ్యమ్ || “క్రమాద్ధ్యయన సమ్పన్నో దేవత్వమధిగచ్ఛతి”‍ ఇతి క్రమాద్ధ్యయనే ఫలాధిక్యాత్ “క్రమోద్వాభ్యా మనుక్రమ్య”‍ ఇతి క్రమాద్ధ్యయనం ప్రతి లక్షణస్య విద్యమానత్వాచ్చ క్రమో ఽప్యధ్యేతవ్యః| ‍తథాచ జటాధ్యయనే ప్రమాణా భావాత్ కథం జటాధ్యేతవ్యేతి శఙ్కాయాం జటాయాః ప్రమాణమేవోచ్యతే తస్యాః ప్రమాణ మిత్యాదినా|| తస్యాః జటాయాః ప్రమాణం ప్రాతిశాఖ్యే ప్రథమ ప్రశ్నే రేఫాదేశే విసర్జనీయాధికారే “ఇతి పరోఽపి” (ప్రా ౧-౮-౧౨) ఇతి సూత్రస్థ ‘అపి’ శబ్దాత్ “నధామా” (ప్రా ౧-౧౦-౧౩) ఇత్యత్ర ఆర్షశబ్దతశ్చ విజ్ఞేయ మిత్యన్వయః|| “ఇతి పరోపి”‍ఇతి సూత్రస్థాపిశబ్దః ఆవృత్పరత్వ మన్వాదిశతి|‍ తథాచ అసావావృత్పరో విసర్జనీయః‍ఇతి పరశ్చేత్ రేఫమాపద్యతే ఇతి|‍ అత్ర సంహితాయా ముదాహరణాభావాత్ జటాయామేవోదాహరణం-యథా|‍ ఇతి శ్శ్రుత శ్శ్రుత రితీతిశ్రుతః|  ఆవృత్పర ఇతికిం|‍ ప్రహారావయోర్వైశ్రిత ఇతి|‍ అత్ర ఆవృత్పరత్వాభావాత్ తన్మాభూదితి|‍ ఏవంచ ఇదం సూత్రం జటాలక్షణమేవ|‍ తథాచ జటాధ్యయనం సిద్ధం|‍ హించ ‘నధామా’ ఇత్యత్ర ఆర్షగ్రహణం పౌరుషమాక్షిపతి|‍ తథాచ నసంహితావ్యతిరిక్తం పదక్రమాదికం పౌరుషేయ మితి వ్యవహారః||‍ కించ “హ్వారభాః” (ప్రా ౧-౮-౮) ఇతి సూత్రే అబిభర్గ్రహణస్య జటాయా మేవోదాహరణం| పితర్గ్రహణస్యాపిజటాయామేవ| యథా అబిభస్తన్తమబిభరబిభస్తమ్|‍ మరుతాం పితః పితర్మ్మరుతామ్మరుతాం పితః||  తథాచ జటాధ్యయనే ప్రమాణ సిద్ధిః||‍ ౩ ||

మూలమ్||

జటాయాం పఞ్చధాసన్ధి రార్షపౌరుష భేదతః|‍ఆద్యన్తమార్షం విఙ్ఙేయం ‍శిష్టమన్యత్తు పౌరుషమ్|| ౪ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

నను జటాధ్యయనే ప్రమాణముక్తం|‍ జటాకీగృగ్భూతేతి శఙ్కాయా ముత్తరమాహ జటాయామితి||‍ పఞ్చధా సన్ధిప్రకారో||

యథా|| వాయవ్యగ్గ్ం శ్వేతం, శ్వేతగ్గ్ం శ్వేతం, శ్వేతం వాయవ్యం, వాయవ్యం వాయవ్యం, వాయవ్యగ్గ్ం శ్వేతం||‍

భక్షా-అ-ఆ-భక్ష- భక్ష-భక్ష-భక్షా- ఇత్యాది||‍ఆద్యన్త సన్ధిరార్ష సంజ్ఞః అన్యేసన్ధయః అనార్షకాః||‍ ౪ ||

మూలమ్||

త్రిక్రమేష్వష్టధా సన్ధి ర్ద్వౌద్వావాద్యన్తయోరపి|‍ ఆర్షసంజ్ఞాస్త ఏవాత్ర సన్ధయోన్యేత్వ నార్షకాః||‍ ౫ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

నను జటాకీదృగ్భూతేత్యుక్తే వఙ్చసన్ధి రేవజటేత్యుక్తా తథాసతి త్రిక్రమస్థలే ష్వష్ట సన్ధేర్విద్యమాన త్వాత్ కథమితిశఙ్కాయా మాహ త్రిక్రమేష్వితి|| త్రిక్రమేషు ఆద్యన్తయోః‍ ద్వౌర్ద్వౌసంధీ ఆర్షసంజ్ఞకౌ|‍ అన్యేసన్ధయః అనార్షకాః|‍

యథా – ఉద్గాతా-అరోహతి-రోహతి-రోహతి-రోహత్యా|| ఓద్గాతా-ఉద్గాతో ద్గాతా-ఉద్గాతా-అరోహతి|| ఋచా-ఆసాదయతి-సాదయతి-సాదయతి-సాదయిత్యా|‍ అర్చా-ఋచర్చా-ఋచా-ఆసాదయతి – ఇత్యాది || ౫ ||

మూలమ్||

పదద్వయ మనుక్రమ్య వ్యుత్క్రమ్యోత్క్రమ్యసన్ధిమత్|| యథావత్స్వర సంయుక్తం ప్రయుంజ్యాత్సా జటామతా||‍ ౬ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

జటాస్వరూపం ప్రతి వచనాన్తరమప్యాహ పదద్వయమితి||‍ ప్రథమం పదద్వయ మనుక్రమ్య-అనుక్రమః ఆర్షః, పునః‍వ్యుత్క్రమ్య-వ్యుత్క్రమః‍విలొమః, పునశ్చ ఉత్క్రమ్య, ఉత్క్రమః అనులోమః‍క్రమః, వదేత్||‍ ప్రథమం ‍పదద్వయ మనుక్రమ్య పునః ఉత్క్రమ్య పునశ్చ ఉత్క్రమ్య ప్రాతిశాఖ్యోక్త సన్ధిమనతిక్రమ్య స్వరసహితం ‍ప్రయుంజ్యాత్|‍ యథా|‍వదన్త్య కూటయా కూటయా వదన్తి వదన్త్య కూటయా||‍ ఇత్యాది||‍ ౬ ||

మూలమ్||

న్యాయాదనుగ్రహాద్యచ్చ దృష్టాస్తాద్యత్తదుచ్యతే|| విలోమేన్యాయతః ‍ప్రాప్తి స్సన్ధి రిత్యభిధీయతే||‍ ౭ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అథసన్ధి స్వరూపమాహన్యాయా దిత్యాది|‍ న్యాయతః‍ప్రమాణతః‍దృష్టాన్త త్వేన యత్ప్రతీయతే తద్విలోమే జటాకాలే తాదృశస్సన్ధిరభి ధీయత ఇత్యర్థః||‍ ౭ ||

మూలమ్||

యత్రార్షే ఽనుద్భూతసన్ధి ర్జటాయా ముద్భవేద్యది||‍ తద్బ్రాహ్మణా రణ్యకోక్త సన్ధిర్దృష్టాన్త ఉచ్యతే|| ౮ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అథ దృష్టాన్తస్య లక్షణమాహ|| యత్రేత్యాది||‍ యత్ర ఆర్షే అనుద్భూతసన్ధిః-ఉద్భూత సన్ధిర్న భవతీత్యనుద్భూత సన్ధిః జటాయాం‍ ఉద్భవేద్యది సః ‍అరుణ బ్రాహ్మణే దృష్టాన్తత్వేన ఉచ్యత ఇత్యర్థః||‍ యథా నృషదేవడ్వణృషదే నృషదేవట్|| ౮ ||

మూలమ్||

సకృదాది ర్ద్వితీయం ద్విః పఠేచ్చాది పదం సకృత్||‍సన్ధితః ‍క్రమవచ్చేతి ప్రోచ్యతే సాజటాబుధైః|| ౯ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అథ జటోచ్చారణ ప్రకారమాహ సకృదాది రిత్యాది||‍ ఆది పదం ‍సకృత్ ద్వితీయం‍ ద్విరావృత్తిః- పునరాదిపదం సకృత్-అనన్తరం‍ క్రమవత్సన్ధిః ‍ఇతి జటా బుధైః ప్రోచతే||‍ యథా|| ఉపోపేది దు పోపోపోపేత్|| ౯ ||

మూలమ్||

త్రిక్రమస్య జటాజ్ఞేయా హ్యుక్తాపూర్వం క్రమం తథా||‍ పునరన్తం మధ్యంచాది పునరాద్యన్తరం పరమ్||

వ్యాఖ్యానమ్||

అథ త్రిమ్రమస్థలే జటాప్రకారమాహ త్రిక్రమస్యేతి||‍ త్రిక్రమస్థలే ఆదౌ క్రమముక్త్వా అనన్తరమన్తం పదం పునర్మధ్యం పదం తదనన్తరం ఆదిపదం పునశ్చ ఆదిపదం తదనన్తరం మధ్యంపదం తదనన్తరం అన్తపదం చేత్యుక్తం-సేయం త్రిక్రమస్య జటా జ్ఞాతవ్యా||‍ యథా||‍భూత్వాహరడహరదాభూత్వా భూత్వాహరత్||

మూలమ్||

పదత్రయం సమారూహ్య త్రిక్రమేతు ససంధికం|| అవరూహ్య యథాన్యాయం పునరారోహణం స్మృతమ్|| ౧౧ ||

త్రిక్రమేతు పదానాం హి త్రయాణా మవరోహణమ్||‍ తథైవారోహణమ్ తేషాం పశ్చాదానవమం తథా|| ౧౨ ||

పదద్వయం షట్పదంచ తథానవపదం వదేత్|| స్వరవర్ణా విశేషేచ విశేషే త్రిక్రమేక్రమాత్|| ౧౩ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

పదద్వయం షడావృత్తి ర్భవతి|‍ త్రిక్రమస్థలే తథా నవ పదం వదేత్||‍ ౧౩ ||

మూలమ్||

స్వరవర్ణాదభేదస్య యత్పదద్వితయస్యచ||  జటావిచక్షణైరుక్తం‍ క్రమోచ్చారణమేవహి||‍ ౧౪ ||

ఇతి పరిభాషా||

వ్యాఖ్యానమ్||

స్వరవర్ణాభ్యాం అభేదః‍ పదద్వయే యది తత్ర జటావిచక్షణైః‍ క్రమోచ్చారణ మేవహ్యుక్తమ్||‍ యథా|‍అదన్త్య దన్తి నమో నమః|| స్వరా భేద ఇతికిమ్||  అసూర్తా సూర్తా సూర్తా సూర్తా సూర్తా సూర్తా|| ౧౪ ||

ఇతి పరిభాషా ప్రకరణమ్||

మూలమ్||

లోపా ఽలోప షత్వణత్వ యత్వాదేశాగమాదిషు|| సంహితాయాం యథాప్రాప్తిర్జటాయాం తద్వదేవహి|| ౧౫ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

లోపశ్చ అలోపశ్చ షత్వంచ ణత్వంచ యత్వాదేశశ్చ ఆగమాశ్చ-ఆదిశబ్దేన విసర్జనీయాదయో గృహ్యన్తే| ఏషు||‍ సంహితాయాం యథాప్రాప్తిః జటాయాంచ తద్వదేవేత్యర్థః|| యథా||‍ అఙ్గిరోభ్య స్స్వాహాస్వాహా ఙ్గిరోభ్యస్స్వాహా|| అశ్వఋషభ ఋషభో అశ్వోఽశ్వ ఋషభః||‍ అస్త్వవరేభ్యోఽవరేభ్యో అస్త్వస్త్వవరేభ్యః||‍ సోమప్రతిప్రతిషోమ స్సోమప్రతి||‍ఏవమిన్త్ర ఇన్ద్ర ఏణ మేన మిన్ద్రః||‍ అనుష్టుభాపరి పర్యణుష్టుభా నుష్టుభా పరి||‍ ఆదిశబ్దేన యథా||‍స్యప్రప్రస్యస్యప్ర|| సహ్యత్యసుష్టు బనుష్టు మ్నహ్యతి నహ్యత్యనుష్టుప్|| ౧౫ ||

మూలమ్||

యానగ్నయోఽన్వ తప్యన్తేత్యత్ర పూర్వం కృతేయణి||  లోపాభావేగ్నయ ఇతి నిమిత్తగ్రహణమ్ కృతమ్|| ౧౬ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అన్వతప్యన్తేత్యత్రపూర్వం ‘ఇవర్ణోకారౌ యవకారౌ’ (ప్రా ౧-౧౦-౧౫) ఇతి యణాదేశేకృతే తతః ‘అగ్నయః’ ఇతి గ్రహణస్య ఉదాహరణాభావాత్ పునశ్చ లోపప్రాప్త్యర్థం‍అగ్నయః (ప్రా ౧-౧౨-౧౮) ఇతి గ్రనణమ్ నియమార్థం||‍ యథా||‍ అగ్నయోఽ న్వతప్యన్తా న్వతప్యన్తాగ్నయో అగ్నయోఽన్వతప్యన్త|| ౧౬ ||

మూలమ్||

గ్రహణం త్వేకముద్దిశ్య పదంవై క్రియతే యతః|| తదన్యత్రతు నగ్రాహ్యం యజ్జటాభిమతైరితి|| ౧౭ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

ఏకం పదముద్దిశ్య గృహ్యతేయది తదన్యత్ర నగ్రాహ్యమితి జటాభిజ్ఞైరుక్తమ్||‍ ఏతద్వచనం ‘అన్వతప్యన్త’ ఇత్యేతావన్మాత్ర విషయకమ్|| ౧౭ ||

మూలమ్||

తథైవాశ్వాజనీత్యత్రా ప్యేకాదేశేకృతే తతః|| ఆకారశ్రుతి సమ్ప్రాప్తి స్తస్మాల్లోపో విలోమకే||‍ ౧౮ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అశ్వాజనీత్యత్రాపి అన్వతప్యన్తే త్యత్రవదేవేత్యర్థః||‍ ఏకాదేశేకృతే ఆకారశ్రుతౌ ప్రాప్తౌసత్యాం విలోమే జటాకాలే లోపఏవ||  యథా – అశ్వాజని ప్రచేతసః ప్రచేతసోఽశ్వాజన్యశ్వాజని ప్రచేతసః||‍ అత్ర శిక్షాకారాః “అశ్వాశ్రుతిశ్చయః ‍ప్రోక్తః ‍పదే ఖణ్డేచ తంవిదుః|| సమాసేనైవ విజ్ఞేయో దృష్టోఽశ్వాజని కథ్యతే”||  ఇతి సమాసపదే అలోప ఏవేతి||‍ అశ్వాజనిప్రచేతసః‍ ప్రచేతసో అశ్వా జన్యశ్వాజని ప్రచేతసః||‍ (ఇతి పఠాన్తరం న బహు జనసమ్మతమ్)||‍ ౧౮ ||

మూలమ్||

తథేయాతాం బ్రాహ్మణాయే త్యోపేత్యక్షర సంహితా||  తత్రాపి పూర్వప్రాబల్యా దైకారోఽత్రన సంభవేత్||‍ ౧౯ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అశ్వాజనీత్యత్ర యథా తథైవేత్యర్థః||  ఏయాతాం బ్రాహ్మణాయేత్యత్ర “తత్రపూర్వం” (ప్రా ౧-౫-౭) ఇతి న్యాయేన ‘దీర్ఘంసమానాక్షరే సవర్ణపరే’ (ప్రా ౧-౧౦-౨) ఇత్యేకాదేశేకృతే తదనన్తరం ఇవర్ణపర ఏకారం’ (ప్రా ౧-౧౦-౪) ఇతి ఏకారోభవతి||‍యథా||‍ఏయాతాం బ్రాహ్మణాయ బ్రాహ్మణాయే యాతామేయాతాం బ్రాహ్మణాయ||  పునరేత్యేత్యపునః పునరేత్య|| అత్ర శిక్షాకారాః‍ ఏయాతాం బ్రాహ్మణాయాత్ర త్వేకారస్సన్ధితో భవేత్||  పరవర్ణం ప్రసక్తంచే ద్గణసాతో నిషిద్ధ్యతే||‍ఇతి ఏయాతాం బ్రాహ్మణాయేత్యత్ర ఏకార ఏవేతి||‍ యథా – ఏయాతాం బ్రాహ్మణాయ బ్రాహ్మణాయైయాతా మేయాతాం బ్రాహ్మణాయ||  అస్యవచనస్య బహ్వనఙ్గీకారా దనఙ్గీకార ఏవ||‍ ౧౯ ||

మూలమ్||

చత్వేప్రాప్తేశకారస్య వర్ణక్లిష్టేతతఃపరమ్ నకారః ప్రాకృతస్తస్మా చ్ఛ్నథద్వృత్రమితిస్థితిః||‍ ౨౦ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

శ్నధద్వృత్రమితి జటాయాం‍ “తకారశ్చకారం‍శచఛ పరః” (ప్రా ౧-౩-౨౨) ఇతి చత్వేప్రాప్తే “స్ఫర్శపూర్వశ్శకారశ్ఛం” (ప్రా ౧-౩-౩౪)‍ఇతి ఛత్వప్రాప్తిః||  జటాకాలే శపూర్వత్వా భావాన్నకార న్నాపద్యతే ప్రాకృత నకార ఇత్యర్థః||  యథా – శ్ఞథద్ద్వృత్రం వృత్రగ్గ్ం శ్ఞథ చ్ఛ్నథద్వృత్రం||‍ ౨౦ ||

మూలమ్||

అనుశబ్దే హ్యుకారస్య వకారే వైకృతేస్థితే||  జటాయాం నైవలొపస్స్యాదకారస్యేతి నిర్ణయః||‍ ౨౧ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అన్విత్యస్య పదస్య “ఇవర్ణోకారౌ యవకారౌ” (ప్రా ౧-౧౦-౧౫) ఇతి ఉకారస్య వకారాదేశస్థలే జటాయాం నైవ లోపః స్యాత్ కకారస్యేతి నిర్ణయః‍ యథా||‍ అనుగావో గావో అన్వనుగావః||‍ ౨౧ ||

మూలమ్||

అనుశబ్దే హ్యుకారస్య వకారే వైకృతేస్థితే||  జటాయాం లోప ఏవస్యా ద్యథాసంహిత మన్తరా||‍ ౨౨ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అను శబ్దే హ్యుకారస్య పూర్వశ్లోకవత్ వకారే వైకృతేసతి సంహితాయాం యథా లోపప్రాప్తిః తథా లోప ఏవ స్యాత్||  యథా – గావోఽన్వనుగావో గావోఽను||‍ ౨౨ ||

మూలమ్||

హ్రస్వభాజాం తు సర్వేషాం హ్రస్వతా పూర్వపౌరుషే|| ఆదావన్తేచ దీర్ఘస్యా న్మధ్యముత్తమ పౌరుషే|| ౨౩ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

హ్రస్వభాజాం సర్వేషాం పదానాం పూర్వపౌరుషే హ్రస్వతావిజ్ఞేయా|  హ్రస్వభాక్ఛబ్దేన “అథాదావుత్తరే”‍(ప్రా ౧-౩-౧) ఇత్యాది||‍ జటాకాలే ఉత్తరపౌరుషే ఆదావన్తేచ దీర్ఘస్యాత్||  తన్మధ్యే హ్రస్వ ఇత్యర్థః||‍ పూర్వపౌరుషే యథా హిష్ఠస్థహిహిష్ఠ|| ఉత్తరపౌరుషే యథా – స్థామయోభువో మయోభువఃస్థ స్థామయోభువః||‍ స్థామయోభువ ఇత్యత్ర స్థశబ్దస్య ద్వితీయోచ్చారణేతు దీర్ఘః ప్రసజ్యేత||‍ ఉత్తర పదేన విభాగాభావాత్|‍ ఇతి త్రిభాష్యరత్న కారేణోక్తమ్|| “అథాదావుత్తరే”‍ఇతి (ప్రా ౧-౩-౧) సూత్రవ్యాఖ్యానే|| ౨౩ ||

మూలమ్||

యస్యార్షే ప్రగ్రహత్వంచ తస్యైవానార్షకే భవేత్||  ఉక్తలక్షణ భావేపి పౌరుషే నభవేత్క్వచిత్|| ౨౪ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అర్షే యస్యప్రగ్రహత్వమస్తి ఆనార్షేపి తస్యైవ ప్రగ్రహత్వంభవతి||‍ ఉక్తలక్షణేతి ఉక్తలక్షణంనామ ప్రాతిశాఖ్యే అథప్రగ్రహాః (౧-౪-౧) ఇత్యధ్యాయే యదుక్తం తత్ప్రకారేణేత్యర్థః||  పౌరుషే విశేషో నభవేత్||  యథా – అన్తర్భరిష్యన్తీ భరిష్యన్తీ అన్తరన్తర్భరిష్యన్తీ||‍ ఆర్షే ప్రగ్రహత్వమితికిమ్||  తావబ్రూతాగ్ంసర్వే||  ఆస్తాంతే ఇత్యత్ర జటాయా మార్షనియమ ప్రాప్తిః – నైతదిష్టమ్|| ౨౪ ||

మూలమ్||

ప్రధానం వా నిమిత్తం వా ద్విపదగ్రహణం యది||‍ వ్యుత్క్రమే సర్వతోగ్రాహ్యం క్రమే తత్రైక దేశతః|| ౨౫ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

ప్రధానం కార్యభాగితి యావత్|| నిమిత్తంవా యత్రకుత్రచిత్ స్థలే ద్విపదగ్రహణం యది తత్ర వ్యుత్క్రమే జటాకాలే ద్విపదం సర్వం గ్రాహ్య మిత్యర్థః||  క్రమే తత్ర ఏకదేశతః ‍కార్యం‍భవతీతి విజ్ఞేయమ్||  యథా – నోఽగ్నయో అగ్నయోనో నోఽగ్నయః||  అగ్నయః  పప్రయః‍ పప్రయోఅగ్నయో ఽగ్నయఃప ప్రయః|| ౨౫ ||

మూలమ్||

పదద్వయనిమిత్తం యదేకాభావేపి తత్రతు||  సంహితావత్క్రమోజ్ఞేయ స్తద్వత్ జ్ఞేయా జటాబుధైః|| ౨౬ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

యత్రయస్మింస్థలే యత్పదద్వయనిమిత్తం తత్రజటాకాలే ఏకాభావేసతి తత్ర తావత్సంహితావదుక్తమ్||  యథాఇన్ద్రణో న ఇన్ద్రేణః||  అత్ర సంపూర్వత్వాభావేపి భవతి|| ౨౬ ||

మూలమ్||

చాదీనామేవ వోలోపో మోలోపో క్విప్పరస్యతు||‍ ఉదః పరస్సలోపస్తు సస్మింస్థాస్తంభుకేసతి|| ౨౭ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

చాదీనాం అవ్యయా నామిత్యర్థః| తత్ర ఏవ వోలోపో వకారలోప ఇత్యర్థః||  అక్విప్సరే మకారలోపః| ఉత్పూర్వో వ్యంజనపర స్సకారలోపః||  స్థాస్తంభ్వోరేవేతి వ్యాకరణ శాస్త్రేణైవోక్తమ్||‍ వకారలోపో యథా||  న్వైవైనున్వై||  త్వైవై తుత్వై||

తునుపూర్వ ఉదాత్త యోర్వకారః‍(ప్రా ౧-౫-౧౩)  ఇతి వకారలోపః||

అవ్యయానాతికిమ్||‍వరుణస్తు తువరుణో వరుణస్తు||  వసతు ను నువసతు వసతును||  మకారలోపో యథా – ప్రత్యుష్టగ్ంరక్షః‍తగ్ంషడహాని|| తేఫోష్మపరః (ప్రా ౨-౧-౨) ఇతి మకారలోపః||  సకారలోపో యథా – స్థానాదుదు త్థానాత్ స్థానాదుత్|‍ ఉత్తంభనంవై ఉత్పూర్వస్సకారోవ్యంజనపరః||  (ప్రా ౧-౫-౧౪) ఇతి సకారలోపః||  స్థాస్తంభ్వోరితికిమ్|  స్వా యుషోదుత్ స్వాయుషా స్వాయుషోత్||  స్తోమముదుత్స్తోమగ్ం స్తోమముత్|| ౨౭ ||

మూలమ్||

ఉత్పూర్వస్య సకారస్య వ్యంజనే లోప ఇష్యతే||‍ పూర్వత్ర తున్వోస్థితయోర్యల్లోపస్త్వవ్యయేస్థితే|| ౨౮ ||

లోపాభావో మకారస్య క్విబంతేరాజతౌ పరే||‍ తేషామేవ ప్రసిద్ధత్వాదవిశేషేణసూచితమ్|| ౨౯ ||

తేషామేవవిలోమేపి నాన్యేషాం సవిధిస్మృతః||‍ అవగ్రహ మకారో య స్సంసామితి నలుప్యతే|| ౩౦ ||

సవిజ్ఞేయ ఇతి ప్రాజ్ఞస్తతోన్యత్ర న సమ్భవేత్||

వ్యాఖ్యానమ్||

అవగ్రహేతి అవగ్రహస్థో యోమకారః‍సం సాం ఇత్యేవం పూర్వోన లుప్యతే||‍ యథా – సామ్మ్రాజ్యాయ – సమ్రాజోః|| (నసంసామితి తురాపరః, ప్రా ౨-౧-౪ ఇతి మకారలోప నిషేధః) అవగ్రహేతికిమ్|| తోతేరాయస్సన్దేవి||  ఇత్యత్ర జటాయామయం ప్రతిషేధోనభవతి||‍ ఇతి కారేణార్థాన్తరం సూచయతి|  యథా – రాయస్సగ్ం సగ్ంరాయో రాయస్సం|| రాజ్ఞేసగ్ం సగ్ం రాజ్ఞే రాజ్ఙేసమ్||‍ రాష్ట్రేణ సగ్ం సగ్ం రాష్ట్రేణ రాష్ట్రేణసమ్||  తతః అన్యత్రన సంభవేదిత్యర్థః|| ౩౦ ||

మూలమ్||

యోలోప స్సోత్తరస్తిష్ఠన్యేకయా గ్రహణే తథా||  ఇత్యేకమితిమోలోపోన నిమిత్త మపేక్షతే||‍ ౩౧ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

యోలోపః ‍యకారస్యలోపోయః‍ సః ‍తిష్ఠన్తి శబ్ద పూర్వశ్చేత్ ఏకయాగ్రహణే యకారస్య లోపోభవతి||‍ యథా – తిష్ఠన్త్యై కైకయై కైకయా తిష్ఠన్తి తిష్ఠన్త్యేకైకయా||

తిష్ఠన్త్యేకయా సపూర్వః‍ ‘ప్రా ౧-౫-౧౯’ ఇతి ఆకారసహిత యకారలోపః‍జటాకాలే తిష్ఠన్తి శబ్ద విశిష్టా భావేపి స్యాత్||‍ యథా – ఏకైకయా స్తుతయా స్తుతయై కైకయై కైకయా స్తుతయా||‍ ఇతి శబ్ద విశిష్టే ఏకమిత్యస్మిన్ గ్రహణే మకారలోపః||  యథా – ఇత్యేకైక మేకైక మితీత్యేకైకమ్||‍ (ఆవగ్రహ ఇత్యేకమ్ ‘ప్రా ౧-౫-౧౮’ ఇతి మకారలోపః) అత్రాపి నిమిత్తం నా పేక్షతే||‍ జటాయాం||‍యథా – ఏకైకం‍ తస్య తస్యైకైక మేకైకం తస్య|| ౩౧ ||

మూలమ్||

పృక్తాదపృక్తే దీర్ఘస్యాద్గుణో వర్ణాద్భవేద్యది|| ‍౩౨ ||

తస్మాత్తదుభయో దీర్ఘేర్భవేదన్యత్ర వాగమః||‍ అథవాదేశ ఊభావ స్తత్తస్మాత్సాంహితే పిచ|| ౩౩ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

‘ఏకవర్ణః పదమపృక్తః’ (ప్రా ౧-౧-౧౪) ఇతి ప్రాతిశాఖ్యేయదుక్తం తదపృక్త సంజ్ఞా – అపృక్త ఇతి వ్యఞ్జనేన అసంయుక్త ఇత్యర్థః||‍ పృక్తేచ అపృక్తే సంయోగే దీర్ఘస్యాత్||  అవర్ణాత్పరో యదిగుణో భవేత్||‍ యథా – ఉపాతుపాతూ పాతు||‍ ఉయన్తు యస్తూ యన్తు||‍ ఊషు సూషు||‍ ఊనునూను||  ఊతుతూతు (దీర్ఘం సమానాక్షరే సవర్ణపరే) (ప్రా ౧-౧౦-౨) ఇతి దీర్ఘః||  అవర్ణాత్పరో యథా – ఉత్వాత్వవుత్వా||  ఉహోతా హొత వుహోతా||

ఉభయత్రాపి జటాయాం అకారస్య ఉకారస్యచ (ఉవర్ణపర ఓకారమ్|| ప్రా ౧-౧౦-౫ ఇత్యోకారః) తస్యస్వరపరత్వాత్ (ఓకారోఽవమ్|‍ప్రా ౧-౯-౧౨)‍ఇత్యవాదే శశ్చ||

తత్ – తస్మాత్ – ఇత్యేతాభ్యాం పూర్వః‍ అపృక్తోకారపరోపి జటాకాలే దీర్ఘమాప్నోతి||‍ యథా – తదూతత్తదు||‍ తస్మాదూతస్మాత్త స్మాదు||‍ ఏతద్వ్యతిరిక్తస్థలే వకారాగమో యథా – స‌ఉవుసస‌ఉ||‍ ౩౩ ||

మూలమ్||

అయోధ్వర్యోక్రతో పూర్వోలోపస్యాదప్యసాంహితే|‍ లుప్తో యది భవేదార్షే క్రియతే నాన్యథా బుధైః|| ౩౪ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అయో|  అధ్వర్యో| క్రతో|‍ ఇత్యేవం‍ పూర్వస్య అకారస్య జటాకాలే లోపస్స్యాత్||  సచ ఆర్షో యది లుప్తోభవతి||  యథా – అదబ్ధాయోఽశ్రితతనో అశీతతనో అదబ్ధాయోఽదబ్ధాయోఽశీతతనో||  అద్ధ్వర్యోఽవేరవే రద్ధ్వర్యోఽధ్వర్యోఽవేః శతక్రతో న్వను శతక్రతో శతక్రతోను||  గాహమానో జాయమానః (ప్రా ౧-౧౨-౮)‍ఇతిలోపః||  ఆర్షేలోప ఇతికిమ్||  ఘృతవతీ మధ్వర్యో అధ్వర్యో ఘృతవతీం ఘృతవతీమధ్వర్యో||  అధ్వర్యో స్రుచగ్ం స్రుచమధ్వర్యో అధ్వర్యో స్రుచమ్||‍ నాన్యథా బుధైరితి ఆయో|  అధ్వర్యో|  క్రతో ఇత్యేతద్వ్యతిరిక్త ప్రగ్రహ ఇత్యర్థః|  యథా అవసాతస్త భా నేతస్తభానే అవసాతస్తభానే||‍(యంత్రన్దసీ అవసాతస్తభానే)|| ౩౪ ||

మూలమ్||

షత్వణత్వవికారేతు యదుక్తముపదేశతః గ్రహణం తత్కరో త్యేతత్కారం‍ సర్వత్రనాన్యథా|| ౩౫ ||

సంహితావత్క్రమోజ్ఞేయో జటా చవికృతాదిషు||‍ వికారాగమలోపేషు యథాసంహితకార్యభాక్|| ౩౬ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

ప్రాతిశాఖ్యే (అపివికృతమ్|| ౧-౧-౧౫) ఇతి సూత్రేయదుక్తం-తదుక్తం జటాకాలేపి-వికారశ్చ-ఆగమశ్చ-లోపశ్చ-తేషు వికారాగమ లోపే ష్విత్యర్థః||  జటాకాలేపి సంహితావదిత్యర్థః||‍ వికారో యథా-నిర్ణేనేక్తి నేనేక్తినిర్ణి ర్ణేనేక్తి||  నిశితాయాం నిర్ణిర్ణిశితాయాంనిః||  (షూషూకృధి ప్రా ౧-౭-౨) ఇత్యుభయత్రాపిణత్వం||‍ ఆగమోయథా షడక్షరేణాక్షరేణ షట్థ్వడక్షరేణ||  (టనకారపూర్వశ్చ తకారః ప్రా ౧-౫-౩౩) ఇతితకారాగమః||  లోపోయథా – సుపర్ణోస్యసిసుపర్ణః సుపర్ణోసి||‍ (అసి ప్రా ౧-౧౨-౨) ఇతిలోపః|| ౩౬ ||

మూలమ్||

నిమిత్తి ప్రతిషేధేతు ననిమిత్త బలాద్విధిః||‍ ఇఙ్గ్యభేదేత్వ సంఖ్యానే విధిర్న ప్రతిషేధభాక్||‍ ౩౭ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

నిమిత్తి ప్రధానం|  ప్రతిషేధేతు నిమిత్త బలాద్విధి ర్నోచ్యతే||  అసంఖ్యానే-అసంఖ్యాన విషయ ఇత్యర్థః|  విధిర్నభవతి-ప్రతిశేధభాక్ స్యాత్|| ౩౭ ||

మూలమ్||

యథా పునఃకృధిబలాన్న సత్వవిధిరిష్యతే ప్రాధాన్యాత్పునరిత్యత్ర నిమిత్తత్వాత్క్రధేరితి|| ౩౮ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

యథా పునః‍ కృధిబలాత్సత్వవిధిర్నేష్యతే – పునరిత్యత్ర ప్రాధాన్యాత్ కృధిరితి నిమిత్తత్వాత్||  ఏతద్వచన మనిష్టమ్|| ౩౮ ||

మూలమ్||

కృద్ధ్యుత్తరే పునశ్శబ్దాద్విలోమే సత్వమిష్యతే|| నాద్ధ్వరంచేతిసూత్రేణావగ్రహస్థోనిషిధ్యతే|| ‍౩౯||

వ్యాఖ్యానమ్||

కృద్ధ్యుత్తరేసతి పునశ్శబ్ద విసర్జనీయ స్సత్వమాపద్యతే|| (నాద్ధ్వరమ్|| ప్రా ౧-౯-౩౨) ఇతి సూత్రేణ అవగ్రహస్థస్యైవ పునశ్శబ్ద విసర్జనయస్య సత్వమ్ నిషిధ్యతే|| యథా – కృధి పునః పునస్కృథికృధి పునః‍(కృధిపిన్వపథేపరః|| ప్రా ౧-౮-౨౫) ఇతి సత్వమ్||‍ నను కృధిశబ్దశ్య సూత్రాన్తర నిషేధోస్తి|| కృద్ధ్యుత్తరే (ధషవతి ప్రా ౧-౮-౩౩) ఇతి నిషేధస్య విద్యమానత్వాత్ ఇతిచేత్ ఉచ్యతే||‍ “ధసవతి నిషేధస్య విశ్వతః‍ క్షత్ర మత్రచ||  పదేచేఙ్గ్యపదే నిత్యన్నా విస్సూత్రేకృధీతిచ||” అస్యార్థః విశ్వతః‍ క్షత్రం‍ ఇత్యత్ర విసర్జనీయః‍ క్షపరే సత్వం నప్రాప్నోతి||  ‘ధషవతి’ ఇతినిషేధాత్ “విశ్వతః” (ప్రా ౧-౮-౩౨) ఇతి గ్రహణస్య కణ్ఠోక్తత్వేపి – ధషవతి ఇతి నిషేధస్యచ ఆర్థిక త్వేపి జటాకాలే కణ్ఠోక్తమప్రయోజకం ఆవిః‍ ప్రా ౧-౮-౩౪ ఇతి సూత్రేకృధి శబ్దస్యైవ ఏవం‍ ‘ధషవతి’ ఇతి నిషేధోనస్యాత్||   తథాచ కృథి పునరిత్యత్ర సత్వనిషేధోన ||‍౩౯||

మూలమ్||

సత్వేకార స్వరోపత్వం దీర్ఘస్యా ప్యుపలక్షణమ్||‍ పత్నీ వేగ్రహణాత్కించ గ్నాస్పతి స్తత్ర దర్శనాత్||‍ ౪౦ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

సత్వవిధౌ అకార పూర్వత్వరూపం (కఖపకార – ప్రా ౧-౮-౨౩) ఇత్యత్ర అకారః||‍ దీర్ఘస్యాపుప్యలక్షణం‍భవతీతి||  తత్రహేతుః|| ‘పత్నీవే’ ప్రా ౧-౮-౨౭|| గ్రహణాదితి||‍ రేతోధాః|| పత్నీవ ఇత్యత్ర అతీవ్యాప్తివారణార్థం వేగ్రహణంకృతమ్|| యథా – పతే ధనదా ధనదాస్పతే పతేధనదాః||  పతిః పృథివ్యాః పృథివ్యాస్సతిష్పతిః పృథివ్యాః|| ఉభయత్రాసి (పత్నీవే) ఇతి సత్వమ్|| కించ| గ్నాస్పతిస్తత్రదర్శనాత్ ఇతి యథా – నరా శ౓ సో గ్నాస్పతి ర్నోఅవ్యాత్|| ౪౦ ||

మూలమ్||

ఉదథేత్యత్రదీర్ఘస్తు హ్రస్వస్యాప్యుపలక్షణమ్|| తథా ప్రపర ఇత్యత్ర హ్రస్వోదీర్ఘోపలక్షణమ్ ౪౧ ||

ధషవతి నిషేధస్స్యా ద్విశ్వతః‍ క్షత్రమత్రచ|| పదేచేఙ్గ్యపదే నిత్యన్నావిస్సూత్రే కృధీతిచ||‍ ౪౨ ||

కఖపేషన్తథా వర్ణపూర్వస్సంయాత్యవగ్రహః|| అత్ర దేవరిషశ్చావిర్నిరిడశ్శశ్వతోపసః|| ౪౩ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

ఉదథాపరశ్చ (ప్రా ౧-౯-౨౪) ఇత్యత్రదీర్ఘగ్రహణం‍హ్రస్వస్యాప్యుపలక్షణమ్||  తథా పరివాప్రపరః||‍ (ప్రా ౧-౮-౩౪) ఇత్యత్ర హ్రస్వగ్రహణమ్ దీర్ఘస్యాపుప్యలక్షణం భవతీతి భాష్యకారేణోక్తత్వాత్||‍యథా – విద్వానథా థవిధ్వాన్ విద్వానథ||‍ బహిః ప్రాణోవై|| “పరీపరి” ప్రా ౧-౭-౪ ఇతి ణత్వమ్|| ప్రాఞ్చౌనిర్ణిష్ప్రాఞ్చౌ ప్రాఞ్చౌనిః||‍ ఆత్మానా పరానిష్ప్ర శుక్రశోచిషా||‍ “అవిర్నిదిడః” ప్రా ౧-౮-౨౪ ఇతి షత్వమ్|| ౪౩ ||

మూలమ్||

యత్రస్యాన్మహి సృజ్యద్ధ్వం తత్రషత్వంన పౌరుషే| ఋతవః ప్రతిషేధాచ్చ మహి సప్తచ దర్శనాత్|| ౪౪ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

మధుమతీభిస్సృజ్యద్ధ్వం మహివర్చ ఇత్యత్ర పౌరుషే షత్వం నభవతి||  “ఋకారరేఫవతి” ప్రా ౧-౯-౮ ఇతి నిషేధాత్|| “మహి” ప్రా ౧-౬-౪ ఇతి విధిః కణ్ఠోక్తః|| ఋతవః సామాన్యః|| పౌరుషే కణ్ఠోక్తస్య ప్రాబల్యాభావాత్ షత్వం నస్యాదితి వాచ్యమ్|| మహిసప్తచదర్శనాత్|| యథా – సృజ్యద్ధ్వం మహి మహి సృజ్యద్ధ్వ౓ సృజ్యధ్వంమహి|| దృష్టాన్తే యథా – మహి సప్తదశేనా వస్యువాతాః|| ౪౪ ||

మూలమ్||

ఋకార రేఫయుక్తేపి సిశ్శబ్ద ఆయురత్రచ|| షత్వమేవ ప్రసజ్యేత మాహిషేయేణ భాషితమ్|| ౪౫ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

నిశ్శబ్దే ఆయుశ్శబ్దేవా విసర్జనీయః తకారపరో ఞటాకాలే ఋకార రేఫయుక్త ఇతిషత్వంనభవతీతిచేత్ “సకారాన్తతుమూలతః” ఇతి వచనేన పునః మహిషేయమతానుసారేణైవ షత్వమేవ భవతిః||‍ యథా – తృతీయం నిర్ణిష్టృతీయం తృతీయంనిః|| త్రిష్టుగాయురాయుష్ట్రిష్టుక్త్రిష్టుగాయుః|| తస్మాదాయురాయుష్టస్మాత్తస్మాదాయుః|| ఏషాం – రాసస్సప్తే ప్రా ౧-౬-౫ ఇతి షత్వమ్|| ౪౫ ||

మూలమ్||

కణ్ఠోక్తార్థికయోర్యత్ర విరోధస్ఫూర్యతేక్వచిత్||  కణ్ఠోక్తస్తు బలీయాన్‌ స్యా దావిశ్శబ్దస్తు సాధకః|| ౪౬ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అయం శ్లోకః ఆర్షే – నతు పౌరుషే||‍ అన్యథా “ననిః” ప్రా ౧-౮-౩౫ ఇతి సూత్రం వ్యర్థమాపద్యతే||‍ కించ||‍ ప్రకృతసూత్రస్య ఆర్షవిషయత్వమేవాత్ర పరమం నిదానం||‍ యది పౌరుషేపి కణ్ఠోక్తస్య ప్రాబల్యం స్యాత్తర్హి ఆర్థికస్య రేఫవతః‍ అప్రాధాన్యాత్ కణ్ఠోక్తస్య నిరిత్యస్య ప్రాథాన్యాదేనేష్ట సిద్ధౌ తత్సూత్రమనారమ్భణీయం – అతో విజ్ఞాయతే – పౌరుషే కణ్ఠోక్తస్య ప్రాబల్యంన – ఇతీతిభావః|| ౪౬ ||

మూలమ్||

అన్వారభ్యాన్యమన్తం‍ చేత్యత్రణత్వంప్రసజ్యతే|| యస్మాత్పర్యాది పూర్వత్వం తథాపినవదన్తిహి|| ౪౭ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అన్వారభ్య – అన్యం – అన్తం – ఏషు నకారస్య పర్యాది పూర్వత్వేపి ణత్వం నభవతి||‍ యథా – అన్వారభ్యపరిపర్యాన్వారభ్యాన్వారభ్యపరి||‍ అన్యంపరి పర్యన్యమన్యంపరి||  అన్తం ప్రప్రాన్తమన్తంప్ర||‍ అత్ర (పారీపరి పరీప్రపూర్వః ప్రా ౧-౭-౪) “అవర్ణవ్యపేతోపి” ప్రా ౧-౭-౫ ఇత్యాభ్యాం ప్రాప్తిః||‍ ౪౭ ||

మూలమ్||

సంహితావద్విధిం ప్రాప్తం బహవోనవదన్తిహి అధ్యేతారో జటాకాలే తద్బహ్వాదృతముచ్యతే||‍౪౯ ||

శిక్షాచ ప్రాతిశాఖ్యంచ విరుధ్యేతాం మిథోయది||‍ శిక్షాదుర్బల మిత్యాహుస్సింహస్యేవ మృగిర్యథా||‍ ౪౯ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

శిక్షాయాః ప్రాతిశాఖ్యస్యచ పరస్పరం విరోధే శిక్షాదుర్బలా భవతీత్యర్థః|| సింహస్యేవ మృగీయథేతి సాదృశ్యాత్|| ౪౯ ||

మూలమ్||

ప్రాకృతౌ ప్రతిశాఖ్యంచ బలీయస్త్వితికీర్తితమ్|| శిక్షాబలవతీచైవ హ్యనార్షే సర్వసన్ధిషు|| ౫౦ ||

జటాయాం వక్ష్యమాణాయాం కమ్ప సన్ధి స్వరాదయః అవధాయ ప్రకోక్తవ్యా నిపుణేన ద్విజేనతు||‍ ౫౧ ||

ననూనం నృత్యనహ్యత్య ప్యన్యశబ్దోన్యౌచ్చకః|| నకారో ద్విత్యగోలక్ష్యాత్తకారో ర్ధ్వోపి వాన్తగః|| ౫౨ ||

టపూర్వస్యనకారస్య ణత్వంకుర్యా ద్విచక్షణః|| పూర్వం పశ్చాట్టకారస్య యథావణ్ణమదర్శనాత్||‍ ౫౩ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

టపూర్వస్య నకారస్య పూర్వమేవవిచక్షణోణత్వం కుర్యాత్|| పశ్చాట్టకారస్య “ఉత్తమపర‌ఉత్తమం సవర్గీయమ్” ప్రా ౧-౮-౨ ఇత్యనేన సూత్రేణ ణత్వంభవతి|| యథా – న‌ఆనడానణ్ణోన ఆనట్|| న్యమార్డమార్‌ణ్ణన్యమాట్|| ౫౩ ||

మూలమ్||

సూత్రేష్వదృష్టం‍ యత్కించిత్సూత్రాన్తరబలాద్భవేత్|| అనుక్తస్యావిరుద్ధస్యమతం గ్రహణమన్యతః|| ౫౪ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

సూత్రేషు ప్రాతిశాఖ్యసూత్రేషు అదృష్టం యత్కించిత్ సూత్రాన్తరబలాద్భవేత్||  ప్రాతిశాఖ్యే అనుక్తం‍ అవిరుద్ధంచ అన్యతః గ్రహణం మతమ్ గ్రాహ్యమిత్యర్థః|| ౫౪ ||

మూలమ్||

టవర్గాత్పరభూతస్య లస్యదుశ్లిష్టతాభవేత్|| అన్యథాచే ద్విరామాచ్చ ద్విత్వాభావాద్ద్విరుచ్యతే|| ౫౫ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

టవర్గాత్పరో లకారో దుశ్లిష్టసంజ్ఞోభవతి|| ళకారమాపద్యత ఇత్యర్థ:||‍యథా – లభతేవిడ్విళ్ళభతే లభతేవిట్|| ౫౫ ||

మూలమ్||

ఔత్వమోదౌత్పరేరన్తృ త్వారంప్రోపావపూర్వకే| అమితంతస్వపాఠేచిపదం స్యాన్తోయథాషుషూ|| ౫౬ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

ప్ర, ఆ, ఉప, ఆన, ఇత్యేవంపూర్వః‍ ఋకారః ఆరమితి వికారమాపద్యతే|| యథా – ఋతునాప్రప్రాతుర్నతుర్నాస్ర|| ఋజుమార్జుమృజుమా|| ఋతేనార్తేనర్తేనా||  ఋతవ్యాఉపోపార్తవ్యాఋతవ్యాఉప|| ఋతూనామవావార్తూనా మృతూనామవ|| తుశబ్దః ఇతరోపసర్గపూర్వత్వే ఆరంవికారం‍నివర్తయతి||‍ యథా – ఋధ్యతే పాపర్ధ్యత ఋద్ధ్యతేప||‍ ౫౬ ||

మూలమ్||

యస్యైవార్షేయత్యరేఫౌ స్యాతాంతత్రహి పౌరుషే| సతిస్వరపరే తద్వన్నిషేధోనాన్యథాభవేత్|| ౫౭ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

ఆర్షేయస్యపదాన్త నకారస్య యత్వరేఫౌ స్యాతాం అనార్షేపితౌ స్యాతాం||  తస్యైవ పదాన్త నకారస్య అన్యస్వరపరత్వేపి యత్వరేఫౌస్యాతామిత్యర్థః||‍యథా – అథాసపత్నా౓ ఇంద్రోమే (ప్రా ౧-౯-౨౨) ఇతియత్వమ్||‍ అథా – సత్నాన్త్సపత్నా౓ అథాథాసపత్నాన్|| నాన్యథాభవేదితి||‍ ఆర్షేనిమిత్తే సతి పౌరుషే నిమిత్తాభావేపి యత్వరేఫౌస్యాతాం|| ఆర్షే నిమిత్తాభావే పౌరుషే నిమిత్తేసత్యపి తౌనస్యాతా మిత్యర్థః||‍ ‘అథాసపత్నా నింద్రాగ్నీ’ – ఇత్యత్ర ఆనుస్వారో నభవతి||‍ యథా – ఆథాసపత్నాన్త్సపత్నా నథాథాసపత్నాన్||‍ ఆపోహవిష్మాన్హవిష్మానాప ఆపోహవిష్మాన్||‍ ౫౭ ||

మూలమ్||

యత్వరేఫౌ వినాన్యత్ర గ్రహణం దృశ్యతేయది||  షత్వణత్వాదిసర్వత్ర కర్తవ్యమనులోమవత్|| ౫౮ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

యత్వరేఫౌ వినా అన్యత్ర షత్వణత్వాదిషు అనులోమవత్ కర్తవ్య మిత్యర్థః|| ౫౮ ||

మూలమ్||

యత్రయత్రచ యత్వంస్యాత్తత్రతత్వం తథాభవేత్||‍ నిషేధశ్చజటాయాంతు తత్రతత్ర తథాభవేత్ ||‍ ౫౯ ||

ఆర్షేతిగ్రహణాద్యత్ర ప్రకృతిస్సంహితాభవేత్||‍ ఆద్యన్తయోర్జటాయామ ప్యార్షత్వాత్ ప్రకృతిర్భవేత్|| ౬౦ ||

తథైవమిథునీత్యత్ర విలోమే యత్వమిష్యతే||‍ సంహితాయా మభావేపి మిథున్యష్టౌచ దర్శనాత్|| ౬౧ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

తథైవమిథునేత్యత్ర జటాకాలేయత్వమిష్యతే|| యథా – ఆథమిథునీ మిథున్యథాథమిథునీ||‍ మిథున్యష్టౌచదర్శనాత్|| ౬౧ ||

మూలమ్||

స్తోమాయ జ్యోతిరిత్యత్ర షత్వంసస్యనవిద్యతే|| అనవగ్రహపూర్వత్వా ద్విద్ధ్యభావస్తథాసతి|| ౬౨ ||

అప్రసక్తి ర్నిషేధస్య నప్రతిప్రసవః స్మృతః|| ప్రతి ప్రసవతాయస్య షత్వం తస్యైవనాన్యథా|| ౬౩ ||

సువోరోహావేతి యశ్చ తత్రలుప్తో విసర్గకః|| పునర్గ్రహణ సామర్థ్యా దోత్వమాప్నోతి రోత్తరే|| ౬౪ ||

కృధిసువః స్వానాసశ్చాదివ్యధికంనదోషభాక్||  అస్మిన్యజ్ఞే జటాయాంచ హ్యగ్నయః పప్రయోప్సుయః||‍ ౬౫ ||

(ఏతద్వచనమనిష్టం) త్రిపదప్రభృతిన్యాయో లోపాలోపేషువిద్యతే||‍ తత్రస్థ మన్యయుక్తంచే త్పూర్వధర్మోనవిద్యతే|| ౬౬ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

లోపాలోపేష్వేన త్రిపద ప్రభృతి న్యాయః||‍ తత్రస్థ మన్యయుక్తం యది తర్హిపూర్వధర్మో నవిద్యతే|| ౬౬ ||

మూలమ్||

త్రిపద ప్రభృతిర్లోపాలోపయోరేవసంభవాత్||‍ నప్రగ్రహోన యత్వాదా వితివేదవిదోవిదుః|| ౬౭ ||

ఏదోద్భ్యాం‍ వక్ష్యతేతశ్చ యదనేక పదే పునః‍ జటోచ్యతేన్యశబ్దేన తత్రానైక్యం‍ నవిద్యతే|| ౬౮ ||

………………………………… జటాయాందృశ్యతే యదా|| అలోప లోపకార్యాణి త్రిపదాదౌ తథోత్తరమ్|| ౬౯ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

ఏదోద్భ్యాం ఏకార ఓకారాభ్యాం వక్ష్యతే అకారః| జటాకాలే త్రిపదవ్యతిరిక్తపదేన యుక్తంచేత్ తత్ర అనైక్యంన|| ౬౯ ||

మూలమ్||

ప్రధానస్య తృతీయత్వం త్రిపదప్రభృతి స్మృతమ్||‍ ఋచి బ్రాహ్మణ వాక్యేషు హ్యలంద్విత్రిపదాదికం|| ౭౦ ||

పునరుక్తంయతః‍ పంచ పదమిత్యుత్తరంచవా|| పూర్వవద్భవతి జ్ఞేయం సర్వత్రాపి విచక్షణైః||‍ ౭౧ ||

పరివ్యా పునరూర్జాయన్నో స్యరాతీయతోపిచ సప్తతేపోఅనుత్వగ్నే త్వంగోమాంశ్చాథి రోచనే|| చిత్రంచ భవతం ద్రప్సస్సహస్వ పునరైక్యతః|| ౭౨* ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అథ త్రిపద ప్రభృతి న్యాయోదాహరాణాని|| యథా – సంపశ్యామీత్యనువాకే| పరిత్వాగ్నే పురమితి వాక్యం| అగ్నికాణ్డే ప్రథమ ప్రశ్నే| ఇమామగృబ్ణన్నిత్యత్రాపి తథైవ|| యథా – త్వాగ్నే గ్నేత్వాత్వాగ్నే|| అగ్నేపురం పురమగ్నే గ్నే పురం||‍ భూమి ర్భూమ్నేత్యనువాకే| పునరూర్జానివర్తస్వ పునరగ్నే ఇతి వాక్యం|‍ విష్ణోః క్రమోసీత్యనువాకే| అన్నపతఇత్యనువాకేచ తథైవ||‍ యథా పునరగ్నే గ్నే పునః పునరగ్నే|| అగ్న ఇషేషాగ్నే గ్న ఇషా||‍ త్వ౓ సోమేత్యనువాకేః‍ అయంనో అగ్నిర్వరివ ఇత్యేతద్వాక్యం|| యస్త్వా హృదేత్యత్రాపి తథైవ||‍ యథా – అగ్నిర్వరివో వరివోగ్ని రగ్ని ర్వరివః|‍ ఆప్యాయతాం‍ ధ్రువేత్యనువాకే|‍ విష్ణోః‍ క్రమోస్యరాతీయత ఇత్యే తద్వాక్యం|| విష్ణోక్రమోసీత్యనువాకేపి తధైవ| యథా – అస్యరాతీ||‍ యతో రాతీయతో స్యస్య రాతీయః| అరాతీయతో హన్తా హన్తా రాతీయతో రాతీయతో హన్తా||

భూమి ర్భూమ్నేత్యనువాకే| సప్తతే అగ్న| ఇత్యేతద్వాక్యం|| ప్రాచీమన్పిత్యత్రాపి తథైవభవతి|| యథా – తేఅగ్నే గ్నే తేతేఅగ్నే|| అగ్నే సమిధస్సమిధోగ్నేగ్నేసమిధః||

ఉరు౓హిరాజేత్యనువాకే| అపోఅన్వచారిషం ఇత్యేతదాక్యం – యస్త్వాహృదేత్యనువాకే| అపోఅన్వచారిషం ఇత్యేతద్వాక్యం – యస్త్వాహృదేత్యనువాకే|| తథైవ భవతి|| యథా – అపో అన్వన్వ పోపోఅను||‍ సంపశ్యామీత్యనువాకే|‍

అగ్నేత్వన్నో అన్తమ ఇత్యేతద్వాక్యం||‍ అగ్నిర్మూర్ధే త్యత్రాపి తథైవ||‍ యథా – నో అన్తమోన్తమోనోనోఅన్తమః||

అగన్మసువః‍ఇత్యనువాకే| గోమాగ్ం అగ్నే ఇత్యేతద్వాక్యం||‍ అగ్ని నారయి మిత్యత్రతథైవభవతి|| యథా – గోమాగ్ం అగ్నేగ్నే గోమాన్గోమగ్ంఅగ్నే||

యేదేవా యజ్ఞహన ఇత్యనువాకే తృతీయేలోకే అధిరోచన ఇత్యేతద్వాక్యం||‍ అగ్నింయునజ్మీత్యత్రాపి తధైవభవతి||‍ యథా – అధిరోచనే రోచనే ధ్యధిరోచనే||

ఉదుత్యంజాతవదసం ఇత్యనువాకే| అన్తరిక్ష౓ సూర్యఆత్మా ఇత్యేతద్వాక్యం||‍ నవోనవోభవతీ త్యత్రాపితథైవ|| యథా – అన్తరిక్షగ్ం సూర్య స్సూర్యోన్తరిక్ష మన్తరిక్షగ్ం సూర్యః||

ఇషేత్వోపపీరిత్యత్ర| భవతన్న స్సమనసా విత్యేతద్వాక్యం|| సమిత మిత్యనువాకేపి తథైవ|| యథా – అద్యనోనోద్యాద్యనః||‍ నిగ్రాభ్యా ఇత్యనువాకే||‍ ద్రప్సశ్చస్మన్దేత్యేతద్వాక్యం|| అభ్యస్థాది త్యనువాకే ధ్రువాసీత్యనువాకేచ తథైవ|| యథా – అనుయోయో న్వనుయః|| సంత్వాసించామీత్యనువాకే| సహస్వారాతీయత ఇత్యేతద్వాక్యం ధ్రువాసీ త్యనువాకేపి తథైవ| యథా – సహస్వారాతీ యతో రాతీయత స్సహస్వ సహస్వారాతీయతః|| ౭౨ ||

మూలమ్||

పవస్వప్రతపాస్సూర్యో పరోగ్నే ద్యౌస్తథా భవేత్|| ౭౩ ||

ఆయుర్యజ్ఞేన చాయుర్దావాజః ప్రాణమ్మఏవచ|| యేనాగ్నేస్మిన్ సధస్థేచ వాజ్యధ్వన స్త్వనైక్యతః|| ౭౪ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

అథాలోపవిషయే త్రిపదప్రభృతి న్యాయమాహయథా| త్వమగ్నేరుద్ర ఇతియాజ్యాయాం‍ ఇత్యత్ర|‍ అగ్నే పవస్వస్వపా ఇత్యేతద్వాక్యం| అగన్మసువరిత్యత యథా||‍ అస్మేవర్చోవర్చో అస్మే అస్మేవర్చః||‍ ఉభావా మిన్ద్రాగ్ని ఇత్యత్ర త్వమగ్నే వ్రతపా ఇత్యేతద్వాక్యం| దైవీంధియమిత్యత్ర యథా – త్వమగ్నే అగ్నే త్వంత్వమగ్నే||‍ వాగ్వైదేవేభ్య ఇత్యత్రమన్త్ర బ్రాహ్మణత్వాత్తథైవభవతి||  ఉక్తాన్యే వోదాహరణాని||  ధ్రువాసీత్యత్ర యాస్తే అగ్నే సూర్య ఇత్యేతద్వాక్యం||  వయోవా అగ్నిరిత్యత్రయథా||‍ తే అగ్నే అగ్నే తే తే అగ్నే||  సూర్యే పరైతికిమ్||‍ యాస్తే అగ్నే సమిధోయానీ త్యత్రలోపే జటాకాలే యథా|  తే అగ్నేఽగ్నే తేతేఅగ్గ్నే||‍ ఇమామగృభ్ణన్రశనామిత్యత్ర ద్యౌస్తేపృష్ఠమిత్యేతద్వాక్యం||‍ త్రైంశికప్రశ్నేఽపి తథైవ|| త్రైంశికోనామ యదేకేనేత్యాదయః త్రయః ప్రశ్నాః||‍ యోవా అయథా దేవతమతి ప్రశ్నే యథా – అన్తరిక్ష౓ సముద్రస్సముద్రో అన్తరిక్ష మన్తరిక్ష౓ సముద్రః|| క్షత్రస్యో ల్బమసీత్యత్ర ఆయుర్యజ్ఞేన కల్పతామిత్యేతద్వాక్యం|  గర్భాశ్చమ ఇత్యత్రయథా – కల్పతామపానో అపానఃకల్పతాం‍ కల్పతామపానః|| త్వమగ్నే రుద్ర ఇతి యాజ్యాయాం ఆయుర్దాఅగ్న ఇత్యేతద్వాక్యం|| తృతీయకాణ్డే తృతీయప్రశ్నే యథా||‍ ఆయుర్దాఅగ్నే అగ్న ఆయుర్దా ఆయుర్దాఅగ్నే||‍ తస్మిన్నే వానువాకే ఆయుర్దాఅగ్నే హవిషో జుషాణ ఇత్యవభృథ మిత్యత్రాపి తథైవభవతి బ్రాహ్మణత్వాత్||‍ క్షత్రసోల్బ మసీత్యత్ర వాజశ్చప్రసవశ్చే త్యేతద్వాకం||‍ ఏకాచమ ఇత్యత్రయథా| చాపిజో ఆపిజశ్చచాపిజః||‍ ధ్రువక్షితి రిత్యత్రప్రాణమ్మ ఇత్యేతద్వాక్యం||‍ ఇన్ద్రాగ్నీ అవ్యధమానాం||‍ భూయ్కసృదసి ఇత్యనువాక ద్వయేఽపి యథా – అపానంమే మేఅపాన మపానంమె|| అగ్నిం యునజ్మీత్యత్ర యేనా సహస్రమిత్యేతద్వ్యాక్యం||‍ యదాకూతాదిత్యత్ర యథా – యేనాగ్నే అగ్నేయేన యేనాగ్నే||‍ యేనాసహస్రమిత్యత్ర పరోగ్నే చపునస్తథా||‍ ఋక్షుబ్రాహ్మణ వాక్యేషు హ్యలంద్విత్రపదాదికమ్||‍ ఇతివచనేనపరోగ్న ఇతి యేనాగ్నే దక్షిణాయుక్తాః||‍ యేనాగ్నే సుకృతః ఇతివాక్యద్వయేఽపి ఆలోప ఏవ ఉచ్యతే||‍ యథా – యేనాగ్నే అగ్నేయేన యేనాగ్నే||‍ అగ్నేదక్షిణా దక్షిణా అగ్నే అగ్నేదక్షిణాః||  అగ్నేసుకృత సుకృతో అగ్నే అగ్నే సుకృతః||‍ అన్యయుక్తత్త్వాదత్రత్రిపద న్యాయోనభవతి||‍ అగ్నిం‍యునజ్మీనత్యత్ర అస్మిన్త్సధస్థ ఇత్యేతద్వాక్యం||  యదా కూతాదిత్యత్ర యథా – అస్మిన్త్సధస్థేసధస్థే అస్మిన్నస్మిన్త్సధస్థే||‍ ఇమామగృభ్ణన్నిత్యనువాకే ఆగత్యవాజ్యధ్వన ఇత్యేతద్వాక్యం|| వ్యృద్ధంవా ఇత్యత్ర యథా-వాజ్యద్ధ్వనోద్ధ్వనోవాజీ వాజ్యద్ధ్వనః||‍ ఐక్యం నభవతీత్యనైక్యం||‍ అలోప ఇత్యర్థః|| ౭౪ ||

మూలమ్||

క్రమ్యాద్ధ్వనో భవత్యగ్రే పావకోఽర్పయతీతిచ||‍ విషయోఽఙ్గిర ఇత్యేవ క్రమ్యేత్యాది చలుప్యతే||

వ్యాఖ్యానమ్||

జటాయా మన్యయుక్త త్రిపద ప్రభృతిన్యాయమాహ|| యథా – అధ్వన ఆక్రమ్యా క్రమ్యాధ్వనోఽధ్వన ఆక్రమ్య||‍ భవత్యగ్రే ఽగ్రేభవతి భవత్యగ్రే|| అర్పయతి పావకః పావకోఽర్పయత్య ర్పయతిపావకః||‍ విషయే త్రిపద ప్రభృతి విషయ ఇత్యర్థః|| యథా – అఙ్గిర ఇతీత్యఙ్గిరోఽఙ్గిర ఇతి||‍ అగ్నే అఙ్గిర ఇతీత్యత్ర త్రిపద ప్రభృత్యభావాత్|| కిన్తు అఙ్గిరోఽప్సుయః (ప్రా ౧-౧౨-౧౭) ఇతి కణ్ఠోక్తత్వాదలోప ప్రాప్తిః||  అఙ్గిర ఇతీత్యఙ్గిరోఽఙ్గిర ఇతి తంత్వాసమిద్భిరఙ్గిరఇత్యా హేత్యత్ర|| అఙ్గిర ఇతీత్యఙ్గిరోఽఙ్గిర ఇతి||‍ ౭౫ ||

మూలమ్||

దధిక్రావ్‌ణ్ణ రక్షాచమర్యశ్రీ ర్మన్వనేపిచ తాఅస్య హిరణ్యగర్భ స్సంచారణ్య మనుత్వపి|| ౭౬ ||

అశ్వాజన్యగ్నయశ్చైవా ప్యధ్వర్యో వేరప్యథోభవేత్||

వ్యాఖ్యానమ్||

ఉఖ్యేతా అస్యసూదదోహస ఇతివాక్యం త్రైంశికేఽపి తథైవ|| యథా అస్యసూద దోహసస్సూదదోహసో అస్యాస్యసూదదోహసః|| హిరణ్యగర్భస్స మవర్తతాగ్రే| ఆముమారణ్యమనుతే| విధేమతేపరమే| ఇత్యాది మన్త్రబ్రాహ్మణ భేదేన యత్ర యత్ర దృష్టం తత్రతత్రాపి తథైవ|| ౭౬ ||

మూలమ్||

పునరుక్తం యథోక్తంస్యా త్పదపంచకమేవహి|| ౭౭ ||

యస్తామవిద్వానిత్యత్ర హ్యనుస్వారాగమో భవేత్|| అనార్షే నైవవిజ్ఞేయోఽప్యకారాదీతి సంగ్రహః|| ౭౮ ||

ద్యౌరహనీ ఇతితు యన్నిమిత్తం‍దృశ్యతేత్రవై||‍ ణత్వంస్యాద్భిన్న దేశయస్థత్వా చ్చైవనవిద్యతే|| ౭౯ ||

అశ్వాజన్యగ్నయశ్చైవ చాధ్వర్యోఽపోఅథో తథా|| శ్రుతిగ్రహణ సామర్థ్యాదాత్రేయేణాపిభాషి తమ్|| ౮౦ ||

యదక్షరాంగ వర్ణాశ్చ ద్వివిధా పదసంహితా|| ఇయంనానాపదోక్తేవ హ్యుచ్యతేపంచ సంహితా|| ౮౧ ||

వ్యాఖ్యానమ్||

స్పష్టోర్థః|| ౮౧ ||

అథ ఫలశ్రుతిః||

సంహితాంచ పదంచాపి క్రమంచైవ జటాంపఠన్||

లక్షణజ్ఞస్తదాప్నోతి బ్రహ్మఙ్ఞానం‍ హిశాశ్వతమ్|| ౧ ||

సంహితాపాఠమాత్రేణ యత్ఫలం ప్రోచ్యతేబుధైః||

పదేతుద్విగుణం విన్ద్యాత్ క్రమేతుచ చతుర్గుణమ్||

వర్ణక్రమే శతగుణమ్ జటాయాంతు సహస్రకమ్||

తథాచ గౌడపురాణే||

విద్యానాముత్తమా విద్యా వేదవిద్యా సమీరితా||

అథస్తద్దాతురస్త్యేవ లాభస్వర్గా పవర్గయోః||

విద్యానాంచ పరావిద్యా బ్రహ్మవిద్యా సమీరితా||

అతస్తద్దానతో రాజన్ సర్వదానఫలం లభేత్||

తథా దేవీపురాణే||

వేదఏవద్విజాతీనాం సాధనం శ్రేయసః పరమ్||

తతస్స్వాధ్యానాభ్యాసాత్పరమ్ బ్రహ్మాధిగచ్ఛతి|| ౧ ||

తమేవశీలయేత్ప్రాజ్ఞః శిష్యేభ్యస్తం ప్రదాపయేత్||

తదభ్యాస ప్రదానాభ్యాం తత్త్వం బ్రహ్మాధిగచ్ఛతి|| ౨ ||

యోనధీత్యద్విజోవేదా నన్యత్రకురుతేశ్రమమ్||

సజీవన్నే వశూద్రత్వ మాశుగచ్ఛతిసాన్వయః|| ౩ ||

వేదవిద్యావిహీనస్య విద్యాజాలం నిరర్థకమ్||

కణ్ఠసూత్రవిహీనాయాః కామిన్యాభూషణంయథా|| ౪ ||

ఆశిక్షితానాంవేదేషు శాస్త్రాభ్యాసో నిరర్థకః||

కిమస్త్యనుపవీతస్య వాజపేయాదిభిర్మఖైః|| ౫ ||

తథాచ భవిష్యోత్తర పురాణే|

అపుత్రోలభతేపుత్ర మధనోలభతే ధనమ్|

వేదాధ్యయనసంయుక్తః పరేబ్రహ్మణిలీయతే|| ౧||

అథయజుర్వేద స్వరూపమాహ|

యజుర్వేదః పిఙ్గలాక్షః కృశమధ్యోబృహద్గలః||

బృహత్కపోలః కృష్ణాఙ్ఘ్రిస్తామ్రః‍కాశ్యపగోత్రజః

సభాపర్వణి||‍కృత్య్వాపాఠక్రమంచైవయజుర్భిర్నిర్మలస్వరైః||‍

జటౌపదవిభాగజ్ఞైరుచ్యమానానేకశః|| ౧ ||

అనుశాసనిక పర్వణి

సంహితాయాంచ సర్వస్యాం స్థితస్యోపస్థితస్యచ||

పదద్వయక్రమస్యాపి జటాయాశ్చసపారగః|| ౧‍ ||

యోజటామాత్రవిద్బ్రహ్మా సన్ధిజ్ఞోవిష్ణురుచ్యతే|

ఈశ్వరఃసర్వసన్ధిజ్ఞ ఇత్యేవర్షిభిరీరితమ్|| ౨ ||

ఇతి జటామణి స్సమాప్తా

యదక్షరపదభ్రష్టం మాత్రాహీనంతుయద్భవేత్|

తత్సర్వంక్షమ్యతాందేవ నారాయణ నమోస్తుతే||

ఓమ్ తత్సత్ శ్రీకృష్ణార్పణమస్తు

Advertisements
Leave a comment

1 Comment

  1. This is a nice post

    Like

    Reply

Leave a Reply

Please log in using one of these methods to post your comment:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

%d bloggers like this: